جزوه جلسه دوم :شنبه 14/7/86

 

محور اين ترم تحقيق پيمايشي با محوريت تحقيق اجتماعي :

تحقيق اجتماعي به هر امري كه موضوعش پديده اي در اجتماع باشد گويند .

تحقيقات اجتماعي دو گروه است  :

توصيفي           چه چگونه

تبييني              چرا؟

چرا بعضي ها معتاد مي شوند ؟(تحقيق تبييني است) چون با چرایی آغاز می شود .

پيشبرد در تحقيقات اجتماعي درك وفهم جديد ايجادمي كند به همين خاطر مي گويند تحقيقات اجتماعي واپس گرا هستند .يعني تحقيقات ما معطوف به گذشته است يا تحليل سناريوهايي كه موضوعش آينده نيست .

تحقیق اجتماعی:

هر تحقيق اجتماعي كه بتواند يك فهم ،علت ،و روابط وساز و كار جديد را نشان دهديك پله علم اجتماعي رابالا ميبرد .

مثلامي گوييم:    فقر ارتباط دارد با اعتياد        اما مهم سازو كار آن است .

سازو كار : هر كجا كه فقر وجود داشته باشد يا تمركز فقرباشد اعتياد وجود دارد .

آنچه ايجاد اعتياد مي كند تمركز فقر است .مرتون گفت :هر كجا فقر وجود داشته ودر عین حال جامعه بر ثروتمندي ارزش بگذارد شكاف به وجود مي آيد و این شکاف باعث افزایش اعتیاد می شود. آن چه كه مهم است مكانيسم واسط است .

پیمایش:

هر تحقيق اجتماعي حجم عظيمي از داده ها را پوشش مي دهد .اين كه از چه روشي استفاده كنيم مهم نيست ،مهم اين است كه به يك پيمايش عددي برسيم در انتهاي هر تحقيق يك سري caseداشته باشيم وچند متغيرvariable

ممكن است اعداد از طريق پر سش نامه به دست آيد .فرض كنيم پيمايشي به دست آورديم :

چرا برخي كارخانجات كالاي خوب توليد كرده ،بهره وري بالا داريم ولي بعضي ها اين طورنيستند ؟

Caseها يا موارد مشاهده :

 

p	3      2     1	Case
100  50 1 5		1f 2f 3f 4f . . .

 

 

هر كجا كه يك ماتريس داشته باشيم كه از يك جنس ماتريس به اين شكل بود ما يك كار پيمايشي انجام داديم .كارپيمايشي هم توصيفي است وهم تبييني اما مبناي كار ما در اين ترم تبييني است .هر تحقيق با يك پرسش آغاز مي شود ؟

چرا نور يه خط مستقيم حركت مي كند؟

در علوم اجتماعي اول بايد سوال طرح كنيم .سوالات ممكن است مبهم باشد  اولين مرحله يك تحقيق پيمايشي پرسيدن يك سوال روشن ودقیق است .

ماركس سوال روشنش (كلي)نابرابري بود.

چرا يك عده در سيستم سرمايه داري پول دار وعده اي كار گرند ؟

اين سوال يك دغدغه ويك دل مشغولي است .

مشخصه برای سوال خوب:

1)سوال روشن وکوتاه باشد .(تک تک مفاهیم باید با دقت انتخاب شوند که معنای متفاوتی نداشته باشند . ) سوالات زیر نمونه ای از سوالات خوب هستند.

سوال دورکیم:چرا میزان خودکشی در بین جوامع مختلف متفاوت است ؟ سوال وبر:چرا فقط سرمایه داری در غرب بروز کرد ؟ سوال والراشتاین:تاثیر رشد کشور های پیشرفته بر کشور های توسعه نیافته چیست ؟ 2)سوالی که می پرسیم باید عملی باشد یعنی در محدوده توان،زمان،ومقدورات عملی ما قابل پاسخ دادن باشد . اگر امروز فیزیک دانان در مورد مکانیسم تحول مولکولی در کهکشان که سه میلیون سال با ما فاصله دارد پرسش عملی می کنند .فیزیک دان فوقش 80 سال زنده باشد پس بقیه سوال عملی نیست . 3)یک سوال خوب باید از داوری اخلاقی دور باشد .سوالات جامعه شناسی نمی تواند در باب خوبی یا بدی یک مسئله قضاوت کند .همچنین جامعه شناس نمی تواند سوالات فلسفی بپرسد . جامعه شناس قادر به پاسخ دادن به این که هدف زندگی چیست نیست؟ سه ویژگی سوال خوب : حتی الامکان روشن و بدون ابهام باشد دور از داوری اخلاقی وفلسفی در حیطه مقدورات ما عملی باشد سوال پرسیدن بزرگترین هنر یک جامعه شناس است .سوال از برش زدن یک گوشه از واقعیت به وجود می آید .در عرصه اجتماعی ما نمی دانیم دامنه متغییر هایمان تا کجاست . مثلا دامنه متغییر اقتصادی نامحدود است .حد این که انتهای واقعیت اجتماعی کجاست نیاز به تخیل جامعه شناسی دارد . بعد از مشخص شدن حد ،می توانیم آنها را از هم جدا کنیم . فرض کنید ده دانشجو در یک ترم در خوابگاه خود کشی کرده اند.انتهای این واقعیت کجاست ؟ایا آن چیزی است که در خوابگاه اتفاق افتاده یا در دانشگاه یا در خانواده .هر وقت به یک مسئله فکر می کنید انتهای ش را پیدا کنید و به آن حیطه ای بکشانید که خود فکر می کنید . برای تمرین تکه برداری از واقعیت های اطرافتان را تکرار کنید . گزارش های روزنامه ها را مرور کنید .(علت قاچاق غیر قانونی از گمرک چیست ؟) گزارش ها می توانند سوال ایجاد کنند . مرور داستان ها ،روایت کننده های زندگی ما را به طرف سوالی پیش می برند . تفاوت های شیوه ازدواج در 50سال پیش .........چرا ازدواج کرده و چطور ؟ بنابر این همیشه سعی کنیم در مورد تکه هایی از واقعیت سوال طرح کنیم . فرایند تحقیق علمی : مثال :علت تفاوت سطح طلاق در شهر های ایران چیست؟
گزاره ها (پرجمعیت بودن،آشفتگی ذهنی ،فرهنگ،عامل اقتصادی و آلودگی هوا) نام شهر میزان طلاق تهران 52 قم 45 زاهدان 35 تمام گزاره هایی که ما می دهیم حتی اگر نا خود آگاه باشد یک پشتوانه نظری دارد .ما دنیا را از موضع نظریه هایمان می بینیم .حتی بهترین سوال هایمان در صورت بندی نظریتعریف می شوند .وقتی می پرسیم علت صلاق چیست و بعد سراغ پر جمعیت ، فرهنگ،عامل اقتصادی می رویم یعنی از بیرون به سمت پدیده طلاق می رویم .اما وقتی آشفتگی ذهنی را بیان می کنیم از درون به سمت پدیده طلاق می رویم . تحقیق اجتماعی بعد از پرسیدن ،آشکار کردن نظریه است آشکار کردن نظریه توضیح می دهد که سوال از کجا نشات گرفته است . تحقیق فقط جمع اوری داده های خام نیست .فرایند تحقیق اجتماعی شروع کردن از نظریه و بعد مشاهده است .......نظریه آزمایی. بحث در علم این نیست که ،کدام متغییر ها بیشترین توضیح را می دهند .همواره در علم چند مشاهده است که به آن مشاهده واقعیت می گویند . اینکه چه نوع مشاهده ای را ببینیم وابسته به نظریه هاست . در نتیجه با نظریه مان یک سری از واقعیت ها را می بینیم .آنها را جمع بندی می کنیم و به یک نظریه جدید می رسیم .و این مسیر را دوباره تکرار می کنیم . فرایند تحقیق علمی ،رفت و برگشت بین نظریه و واقعیت ونظریه و مشاهده است .

جزوه جلسه اول 10/7/86

عنوان :كلاس درس روش تحقيق نظري               

 

                           

  كلاس ها درس روش تحقيق براي دانشجويان انسان شناسي ترم چهارم با استاد فاضلي استادی که  قصد دارد براي حفظ پويايي خود ديگران را يعني ما كه دانشجويان او هستيم را پويا كند كه من اطمينان مي دهم كه ايشان در اين راه سربلند مي باشند چون به خودشان اعتماد دارند و اين اعتماد را به ما انتقال ميدهند .در اين پنجره مي خواهم برش هايي ازآنچه در اين كلاس ها مي گذرد و بحث هاي آن را براي شما و سايرين باز گو كنم .

سخن آغازين :اين درس در كل طي 34جلسه و بر مبناي 40 نمره محاسبه مي شود .اين درس شامل دوcorssيك بخش تحقيق نظري و بخش ديگر آمار مي باشد .

انتخاب يك تحقيق وارائه 7 تكليف كه در طول ترم بايد انجام شودوتا مرحله طراحي پرسشنامه پيش خواهيم رفت.

 براي درس روش تحقيق دوجلسه در اختيار داريم كه يك جلسه براي تدريس وجلسه اي هم براي تمرين در نظر مي گيريم در جلسات آخر به تحليل اطلاعات مي پردازيم

            .

كتاب هايي كه براي اين درس معرفي شده روش تحقيق كمي ومنتهي به تحليل آماري مي باشد البته كتاب دو جلدي مباني پژوهش درعلوم رفتاري كتابي تئوريك در اين زمينه مي باشد .

اگر چه اسم اين درس روش تحقيق نظري است اما درس عملي مي باشد كه با دانشجويان جامعه شناسي مشترك مي باشد و مبناي آن روش تحقيق كمي است .البته دانشجويان انسان شناسي درس مردم نگاري را اضافه تر از جامعه شناسي مي خوانند.

يك سوال :چرا دانشجويان انسان شناسي روس تحقيق مي خوانند؟

1)اين درس كمك به داشتن ذهن منسجم مي كند.

2)مباني روش تحقيق در همه رشته ها يكسان است .درس روش تحقيق كار خواندني ندارد و بيشتر عملي است. دانشجوياني كه روش تحقيق دارند در حوزه علم جاي نمي گيرند .

درس روش تحقيق به چه چيزي مي پردازد ؟

مبنا ......پرسش هاي علوم اجتماعي را چگونه بايد پاسخ داد؟.

1-روش منطقي انجام كار (تحقيق كردن )

2-هر تحقيقي از سوال شروع مي شود .(مسئله)يا (روال پالايش سوالات )

3-رابطه سوال وحوزه بررسي آن چيست؟

4-روش تحقيق صورت بندي مسئله را توضيح مي دهد ؟

5-چگونه اطلاعات را جمع آوري كنيم ؟

6-چگونه اطلاعات به دست آمده را تحليل كنيم ؟

براي انجام كار تحقيق بايد مسير درست را انتخاب كرد. هر تحقيقي از سوال شروع مي شود البته به هر سوالي پاسخ داده نمي شود وهر روشي براي پاسخ دادن مناب نيست بايد سوال ها را پالايش كنيم .

كار سوم روش تحقيق روشن كردن رابطه سوال و حوزه بررسي است .(جايي كه دانش توليد شده)(چرا آدم ها خود كشي مي كنند )(چرا دانشجويان فلان رشته فعال تر از رشته ديگر هستند)روش تحقيق توضيح مي دهد چگونه بايد ارطباط بين سوالات طرح شود وچيدمان سوالات چگونه بايد باشد و چگونه گلچيني از سوالات را انتخاب كنيم .

روش تحقيق   شيوه صورت بندي مسئله را به ما توضيح مي دهد ؟

مسئله چگونه بايد پرسش شود و از كدام چار چوب به ان نگاه مي شود .سوالات چگونه جمع بندي وصورت بندي مي شود .براي پاسخ گفتن مي توانيم از چه چار چوب هايي استفاده كنيم .روش تحقيق راهي است براي صورت بندي چگونگي نزديك شدن به مسئله و انتخاب كردن ديد گاه و بعد از آن ازطريق منطقي به مسئله پراختن .

چگونه اطلاعات را جمع آوري كنيم ؟ا

 

نسان شناسي وجامعه شناسي علوم تجربي هستند .به اين معنا تجربياند كه درباره چيزي حرف مي زنند در محيط بيرون وجود دارد .يعني بيرون از جسم ما چيزي وجود دارد به نام فرهنگ وجامعه كه قابل حس و شناخت است . اين علم تجربي نيازمند ارجاع به محيط بيرون وجمع آوري اطلاعات مختلف است .نوع اطلاعاتي كه براي آزمون استفاده مي كنيم فرق مي كند و كار روش تحقيق اين است كه شيوه مناسب را به ما معرفي مي كند .روش تحقيق جمع آ اوري اطلاعات از واقعيت

تجربي را توضيح مي دهد .

همچنين توضيح مي دهد كه اطلاعات به دست آمده را چگونه تحليل كنيم .قابل ذكر است كه در اين بحث ها مقوله آزمون نظريه هم توضيح داده مي شود .

**دو وظيفه و كار اصلي روش تحقيق :

هدف درس روش تحقيق كمك كردن به توليد دانش معتبر است .دانش نبايد غير سيستماتيك باشد.همچنين محدوديت هاي دانش يا شناخت را نشان مي دهد .يافته ها هميشه ناقص است اما روش تحقيق كمك مي كند كه بفهميم يافته هاي ما تاكجا نا معتبر است وتا كجا ناقص و غير قابل اعتماد است .

منابع درس روش تحقيق شامل :

-كيوي،ريمون.وكامپنهود،لوك وان.(1381)روش تحقيق در علوم اجتماعي .ترجمه عبد الحسين نيك گهر .نشر توتيا

-رفيع پور ،فرامرز.(1375)كندوكاو ها وپنداشتها .شركت سهامي انتشار

-دواس،دي .اي.(1376)پيمايش در تحقيقات اجتماعي.ترجمه هوشنگ نائبي،نشرني.

قابل ذكر است كه استاد فاضلي براي درس روش تحقيق نيز مانند ساير درس ها طرحي شامل كليه مراحل و برنامه ها وتكاليف مورد نظر را در جلسه آغازين كه به قول خودشان جلسه صفر بود به دانشجويان دادند تا راهنماي آنها براي انجام كار هيي كه در پيش دارند باشد .

 

روش تحقیق چیست ؟

 

                       

تحقيق، از ريشة « حق » است. حق يعني آن‌چه كه درست و استوار و ثابت باشد. ريشة اصلي واژة حق، در تمام اشتقاق‌هايش مفهوم ثابت و مطابقت با واقع و استحكام را دارد.

احقاق و تحقيق يك امر، يعني چيزي را ثابت و استوار ساختن، درستي چيزي را به اثبات رساندن، «حق» بودن مطلبي را آشكار ساختن و به عبارتي: شناخت « هست » ها. تحقيق، يك تلاش فكري و علمي براي « يافتن » مطلب درست و حق، و « ارائه» و « اثبات » آن است

روش تحقيق

منظور از روش در تحقيق، ارائة مهارت‌ها و تجربه‌هايي است كه دست‌يابي به هدف را آسان‌تر و عملي‌تر مي‌سازد و با صرف وقت كمتر، نتايج بيشتري به دست مي‌آيد. اين نكته، در كلّية روش‌ها مطرح است. يعني هر كاري بر مبناي «روش»هاي برگرفته از تجربه‌ها و موفقيت‌ها انجام پذيرد، تضمين بيشتري براي بهره دهي آن خواهد بود و افرادِ «‌داراي روش» موفق‌ترند و مبتدياني كه با روش افراد موفق آشنا مي‌شوند، زودتر به نتيجه مي‌رسند.

 

خانه انسان شناسی ایران در مورد روش تحقیق  نوشته است که: روش تحقیق نظری به تقويت تقواي علمي (صداقت) و ايجاد دقت و نظم در دانشجو از نظر آموزشي کمک می کند و اين درس

 دانشجو را با مفاهيم و روشهاي ضروري تحقيق آشنا مي‌سازد به طوري كه دانشجو بعد از

 گذراندن درس قادراست که اقدام به طرح تحقيقاتي تو حوزه‌هاي مورد نظر خود

 کند .

 

 

معرفی وبلاگ

وبلاگ کلاسهای درس توسعه و فرهنگ

دانشگاه مازندران

مدیریت وبلاگ :خانم نادعلی

 http://www.culturedevelopmentt.blogfa.com

معرفی وبلاگ

وبلاگ روزنه ای برای یک انسان شناس

وبلاگ دانشجویان دانشگاه مازندران

نویسندگان :کبری نیک بخت ،معصومه حیدری

http://anthropology1384.blogfa.com/

جدول خواندن

 

جدول خواندن چیست ؟

جدول خواندن همان مرحله اول فیش نویسی است

این جدول دو ستون دارد :

ستون سمت راست با عنوان ایده های مندرج است در اینجا ایده هایی که از متن برداشت کرده های را عینن  می نویسی نه خلاصه ای از آن را

 این ایده ها به صورت قطعه هایی کوتاه به دنبال هم  چیده می شوند که در مجموع چکیده ای وفادار از متن خوانده شده می سازد  .

این جدول به غیر از ستون سمت راست ستونی هم در سمت چپ دارد که برای نگارش چکیده ای منظم باید به مندرجات این ستون هم توجه شود . در این ستون اطلاعاتی مربوط به اهمیت و ارتباطات ایده ها قرار داده می شود به عبارتی ایده +جایگاه این ایده در تحقیق شما است .

عنوان قسمت های مختلف این ستون می تواند موارد زیر باشد :

طرح ،شرح وقایع ،نخستین تبیین ممکن و...

 در این قسمت ها دقیقا باید بگویید  که دارید طرح مسئله می کنید یا روش را توضیح می دهید و... به  کمک این نشانه ها می توانیم بندهایی از متن را که حاوی ایده های اصلی است از بندهایی که حاوی ایده های فرعی فداده های توضیحی یا بسط اقامه برهان است تمییز دهیم . این ایده ها را به کمک مندرجات ستون سمت راست می توان شناسایی و مرتب کرد .

مدل جدول خواندن فوق العاده دقیق و پرکار است و باید مقداری وقت صرف آن شود متونی که برای خواندن انتخاب می شود نه خیلی مفصل باشد نه خیلی متعدد البته در بسیاری موارد می توان متناسب با طرح تحقیقی در دست اجرا جدول های خواندن انعطاف پذیر تر ابداع کرد . در این جدول ایده اصلی متن و همچنین ارتباطی که بین آنها برقرار است آشکار می شود به نحوی که وحدت نظری نویسنده نمایان تر گردد . نگارش یک جدول خوب نشانه تمرین و ممارست بسیار است . کیفیت آن به کیفیت پسش از خواندن بستگی دارد . در زیر نمونه های از این جدول که برای تمرین کلاسی ارائه شده را آورده ایم

جدول خواندن 

                            

رديف

ايده هاي مندرج                 جدول خواندن يك متن

نشانه هاي ساختاري متن

1

گرايش به مد دلايل متفاوتي دارد (نياز سني ،نياز به جلب توجه ،تمايل به همنوايي با همسن و سالان و همرنگ جماعت شدن)

طرح :عوامل گرايش به مد در بين جوانان

2

مد گرايي محدود به گروه يا سن و سال نيست . اماجوانان بيشتر در معرض آسيب هستند .

شرح وقايع :بر اساس داده هاي آماري گرايش به مد در بين جوانان بيشتر است .

3

جواني سن تغيير و تحول است .زيگموند برن فيلد مي گويد :تغييرات جسمي جوانان باعث مي شود جوانان به نظام ارزشي جديد حساس شده وبه قبول ساده واقعيت اكتفا نكنند وبراي تسكين دلواپسي هاي خود به سمت گروه يا افراد و سبكو روش جديد گرايش پيدا كنند .

نخستين تبيين ممكن

4

زنان به لحاظ احساسي بودن واكنش هايشان به محيط عاطفي تر است و بنابراين تقليد و گرايش به الگوهاي برتر با طبيعت بيولوژيك زنان تناسب بيشتري دارد .

شرح وقايع2

5

وقتي فرد در شرايطي باشد كه نيازهايش بر آورده نشود ،الگويي مناسب براي تقليد نداشته باشد در اين صورت اين افراد جذب گروههايي مي شوند كه كشش به توليد والگو برداري در آن گرو هها باشد.

تبيين ممكن 2

6

ثروتمندان در سطح كشورهاي پيشرفته به دنبال مد و توليد ان و مردم عامه در سطح كلان كشورهاي توسعه نيافته خواهان تقليد از مد گروه اول هستند.

دو قشر به وجود آورنده و پيروي كننده از مد

7

عوامل گرايش به مد به طور كلي به سه دسته عامل فردي ردي و خانوادگي ،اجتماعي تقسيم مي شود .

تقسيم كلي عوامل گرايش به مد

8

عوامل فردي گرايش به مد بر مي گردد به شخصيت افراد مثل داشتن شخصيت خود شيفته ،هيستريك و...

عوامل فردي گرايش به مد

9

طرد شدن يا عدم پذيرش از سوي خانواده ،عدم انطباق نظام ارزشي خانواده بانظام فرهنگي جامعه ،عدم پاسخگويي خانواده به نيازهاي اعضاء

عوامل خانوادگي گرايش به مد

10

نبود امكانات علمي ،هنري ،تفريحي ،ورزشي

عوامل اجتماعي گرايش به مد

 

روش تحقیق در علوم اجتماعی

روش تحقیق در علوم اجتماعی

[ عباس تیموری آسفیچی ]

مشاهده در تحقيق

مشاهده از تکنیک هایی است که غالباً در مطالعات مردم شناسی مورد استفاده قرار می‌گیرد و در عین حالی که گاهی هم در جامعه شناسی خصوصاً رشته جامعه شناسی روستائی بکار برده می‌شود. معمولاً از تکنیک مشاهده در مواردی استفاده می‌گردد که نمونه گیری و کاربرد پرسشنامه تحقیقاتی عملی نباشد . مثلاً زمانی که قصد مطالعه جابجائیهای فصلی یک از ایلات را از ییلاق به قشلاق داریم از این تکنیک استفاده می‌شود.
مشاهده را بطور کلی به دو نوع می‌توان تقسیم نمود بشرح زیر :
1-مشاهده با مشارکت مستقیم و فعالانه محقق در جامعه مورد مطالعه
2-مشاهده بدون مشارکت محقق
مشاهده از نوع اول در موردی مصداق پیدا می‌کند که محقق خود عضوی از جامعه مورد مطالعه شده باشد و بنابراین مانند فردی از افراد جامعه در حقیقت خود نیز در محدوده پژوهشی قرار گیرد که می‌خواهد آنرا انجام دهد . بعنوان مثال محققی که خود ساکن یک روستا بوده و قصد مطالعه بعضی از رفتارهای گروهی یا مراسمی را دارد غالباً بدو آنکه اعضاء آن جامعه در جریان تحقیق وی قرار بگیرند. رفتار مردم را زیر ذره بین گذاشته و با استفاده از ابزارهایی مثل دوربین عکاسی , اسلاید , دوربین فیلمبرداری و فیش های ثبت وقایع به بررسی جامعه مورد مطالعه خود می‌پردازد.

در این نوع مشاهده محقق چون خود عضوی از جامعه است. گذشته از اینکه فرصت زیادی برای تعمق و دقیق شدن در رفتارهای گروهی مردم خود را دارد , از این امتیاز نیز برخوردار است که افراد جامعه مورد مطالعه وی در مقابل او و رفتار طبیعی خود را از دست نداده و بنابراین مستقیماً با واقعیت های موجود آنچنان که وجود دارند روبرو می‌گرد. در چنین روشی زمان جمع آوری اطلاعات زمان معینی نیست بلکه محقق در تمام مدتی که در جامعه مورد نظر بسر می‌برد, می‌تواند به مشاهده بپردازد.

در نوع دوم مشاهده , محقق عضو جامعه مورد نظر نبوده بلکه از خارج بدان جامعه وارد می‌شود, در چنین مواردی مشکلات تحقیق بسیار زیادتر از نوع پیشین است زیرا ورود محقق به جامعه مورد مطالعه , عکس العملهایی در بین افراد جامعه بوجود می‌آورد که موجب تغییر در رفتار طبیعی آنها می‌شود. مشاهده نوع اول را می‌توان به نوعی فیلمبرداری یا عکسبرداری تشبیه نمود که بدون مقدمه و ناگهانی از فرد یا افرادی صورت می‌گیرد بنابراین رفتار مردمی که جلوی دوربین عکسبرداری قرار گرفته‌اند کاملاً طبیعی است ولی در حالت دوم عکس العملهای ناشی از ترس , تردید , سوظن و ابهام موجب می گردد که نتایج تحقیق اعتبار و اطمینان خود را تا اندازه‌ای از دست بدهد . برای برطرف نمودن این مشکل , محقق در بدو ورود خود به جامعه‌ای که قصد مطالعه آنرا دارد بایستی سعی در جلب اعتماد مردم آن جامعه نموده و تردید و سو ظنی را که احتمالاً از آمدن وی در آنها ایجاد گردیده است از ذهن آنها بزداید , بعبارت دیگر محقق یابد هنگامی کار خود را آغاز کند که افراد جامعه به منظور و مقصود علمی وی پی‌برده و بدون واهمه به سئوالاتش جواب دهند. در حقیقت چون تکنیک مشاهده بیشتر بوسیله مردم شناسان و در مطالعه ایلات و جوامع ابتدایی و محدود بکار برده می‌شود . بنابراین لازم است دانش پژوهانی که از این تکنیک استفاده می‌نماید. شرایط و خصوصیات جامعه مورد مطالعه و مردم آن را بدقت در مد نظر داشته و قبل از هر نوع تماسی با مردم جو دوستانه و قبل اعتمادی برای ادامه کار خود ایجاد نمایند.

در هر دو نوع مشاهده , مشاهدات و اطلاعات که ابتدا بصورت یادداشتهای پراکنده‌ای جمع آوری شده‌اند بایستی به فیش های موضوعی خاصی که بدین منظور تهیه گردیده وارد گردیده و سپس دسته بندی شوند.
استفاده از فيش
در مطالعاتی که محقق با پدیده اجتماعی با جامعه مورد مطالعه مستقیماً نمی‌تواند تماسی داشته باشد در جمع آوری اطلاعات از اسناد و مدارک و کتب استفاده می‌کنند, این تحقیقات را کتابخانه‌ای می‌نامیم . در این نوع تحقیقات برای جمع آوری اطلاعات از ابزاری تحت عنوان "فیش"بهره می‌گیریم و اصطلاحاً این شیوه را فیش برداری می‌گوئیم . فیش مورد استفاده در تحقیقات کتابخانه‌ای به دو نوع تقسیم می‌شود بشرح زیر:
1-فیش مآخذ
2-فیش موضوعی
1-فیش ماءخذ
فیش ماءخذ است که مشخصات کتاب ,مقاله یا مدرک مورد استفاده در تحقیق را بر روی آن می‌نویسیم. از قطعه کاغذ یا مقوایی به طول دوازده و عرض هشت سانتیمتر می‌توان یک فیش ماءخذ تهیه نمود. فیش ماءخذ حاوی نکاتی است که به قرار زیر :
نام کتاب
نام نویسنده
نام مترجم( در صورتیکه کتاب از زبان خارجی به فارسی ترجمه شده باشد)
نام ناشر
سال انتشار
چاپ( در صورتیکه برای دومین بار با دفعات متعدد کتاب به چاپ رسیده است دفعات چاپ ذکر می‌شود)
قطع (قطع جیبی , وزیری و...)
تعداد صفحات
محل کتاب (در مواردیکه کتاب نایاب است بایستی نام کتابخانه یا مکانی که کتاب در آنجا یافت می‌گردد ذکر شود.)
محقق پس از ارائه طرح تحقیق و انتخاب جامعه مورد مطالعه و انجام مراحل مقدماتی با ید کلیه ماءخذ و منابعی را که در ارتباط با موضوع مورد تحقیق وی وجود دارد جمع آوری نموده و مشخصات هریک را بر روی یک فیش بنویسید. بدین ترتیب در ارتباط با موضوع تحقیق دهها و گاهی صدها فیش ماءخذ جمع آوری می‌گردد که منابع آنها به ترتیب خاصی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
2-فیش موضوعی
فیش موضوعی فیشی است که برای استخراج محتوای کتب و مقالات مورد استفاده قرار می‌گیرد. در قطع‌های مختلف تهیه می‌شود ولی رایجترین آنها فیشی است به طول پانزده و عرض ده سانتیمتر محتوای کتب و مقالاتی را که بعنوان منابع تحقیق قبلاً از طریق فیش ماءخذ مشخص نموده‌ایم به حسب موضوعات اصلی و موضوعات فرعی در فیش های موضوعی وارد کرده و بدین ترتیب می‌توانیم در پایان مرحله استخراج , عصاره منابع استخراج شده را بصورت صدها و هزاران فیش موضوع داشته باشیم و سپس با استفاده از آنها نوشتن گزارش خود را آغاز کنیم.

 

روش تحقیق در علوم اجتماعی

[ عباس تیموری آسفیچی ]

ادامه مبحث گذشته
مهمترين تکنيکهاي جمع آوري اطلاعات
۱-پرسشنامه تحقيقاتي ۲-مشاهده در تحقيق ۳-استفاده از فيش ۴- نمونه گيري ۵- مونو گرافي

۱-پرسشنامه تحقيقاتي
پرسشنامه يکي از شيوه‍هايي است که در کار تحقق رواج فراوان دارد و در جامعه شناسي بيش از هر تکنيک ديگر از آن استفاده مي‍شود. پرسشنامه بصورت مختلف زير مورد استفاده قرار مي‍گيرد:
تکميل پرسشنامه توام با مصاحبه
در اين شيوه با پاسخگو خود پرسشنامه را در دست گرفته و سئوالات را به ترتيب طرح نموده و جواب آنها را پس از دريافت از پاسخگو در پرسشنامه مي‍نويسد.
معمولا اين نوع استفاده از پرسشنامه در جوامع يا محافلي اعمال مي‍گردد که سطح سواد و آگاهيهاي عمومي نسبتاً پايين بوده و پاسخگويان شخصاً قادر به خواندن سئوالات و يا درک مفهوم آنها نيستند. در مواردي هم جواب به يک سئوال معين مثلاً مقدار در آمد ساليانه يک کشاورز و يا مقدار مصرف ماهانه يا سالانه قند و شکر يا سيگار مورد استفاده و يا حتي محاسبه مقدار زمين زير کشت يک خانوار روستايي در مناطقي که واحدها و مقياسات رسمي هنوز در روستاها عموميت نيافته است ,براي يک فرد روستايي بسيار مشکل بوده بطوريکه به تنهايي مي‍تواند از عهده به چنين سئوالاتي بر آيد بنابراين کاربرد چنين شيوه‍اي که در عين حال مي‍توان آنرا نوعي مصاحبه نيز دانست از رايج ترين شيوه‍هاي استفاده شده است .
تکميل پرسشنامه بدون مصاحبه
در اين شيوه پرسشنامه را پاسخگو خود شخصاً تکميل مي‍کند و پرسشگر تنها بکار تکميل پرسشنامه نظارت مي‍نمايد. اين شيوه را معمولاً در مواردي بکار مي‍برند که پاسخگويان از اقشار تحصيلکرده و برخوردار از حد متوسطي از آگاهيهاي اجتماعي باشند. پرسشگر پرسشنامه را بين آنها توزيع نموده و تنها در مواردي که لازم است ابهامات احتمالي ايجاد شده براي پاسخگويان را بر طرف مي‍سازد. معمولاً در اين شيوه قبل از طرح با تهيه و تکميل پرسشنامه و تحقيق مورد نظر شرح داده و پاسخگو را مطمئن مي‍نمايد که طراح سئوالات در ارتباط با يک بررسي عليم بوده و هدفهاي ديگري را تعقيب نمي‍کند. البته براي جلب اعتماد بيشتر پاسخگويان و زدودن سوظن با ابهامات احتمالي از اذهان آنان بهتر است که پرسشنامه بدون نام تهيه گرديد و در صفحه اول پرسشنامه نيز اصطلاح بدون ناممشخصا قيد گزدد.
در موارديکه امکان اين هست که پاسخگويان را در سالن يا اطاق معيني گرد آوريم و پرسشنامه رابين آنها توزيع کنيم و سپس شرحي کوتاه نيز در ارتباط با اهداف خود از تکميل پرسشنامه و انجام تحقيق دهيم , کار توجيه پاسخگويان آسانتر انجام گرفته و توزيع و تکميل و جمع آوري پرسشنامه نيز راحت تر انجام مي‍گيرد.
ارسال پرسشنامه بوسيله پست
در مواردي هم پرسشنامه را بوسيله پست براي افراد جامعه مورد مطالعه ارسال مي‍دارند . معمولاً موسسات سنجش افکار وابسته به دستگاههاي دولتي يا سازمانهاي خصوصي , از اين شيوه سود مي‍جويند اما کار پرسشنامه پستي در تمام جوامع و محافل امکان پذير نيست زيرا در غالب موارد به آساني جواب نمي‍گيرد . معمولاً اين نوع پرسشنامه با سئوالات کمتري ارائه مي‍شود و محقق بايستي سعي نماد تا کوچکترين ابهامي در سئوالات براي پاسخگو ايجاد نشود.
محقق مقدمه کوتاهي بر چنين پرسشنامه‍اي که اهداف وي را روشن مي‍کند اضافه نموده و همراه با پاکتي که آدرس موسسه تحقيقاتي يا محقق بر روي آن قيد گرديده و تمبر پستي نيز به آن الصاق شده است براي پاسخگويان ارسال مي‍کند . همانطور که اشاره نموديم استفاده از پرسشنامه پستي – واردي موفقيت آميز خواهد بود که پاسخگويان با پرسشنامه و تحقيق آشنايي داشته و از سطح سواد و آگاهي نسبتاً بالايي نيز برخوردار باشند.

انواع پرسشنامه هاي تحقيقاتي

پرسشنامه را از لحاظ مختلف مي‍توان تقسيم بندي نمود که معروفترين آنها عبارتند از :
۱- پرسشنامه با سئوالات باز
۲- پرسشنامه با سئوالات بسته

سئوالات در پرسشنامه تحقيقاتي نوع اول به صورتي است که پاسخگو را آزادانه و براحتي نظريان و عقايد خويش را مي‍تواند بيان کند مثلاً در مواقعي که نظر پاسخگو راجع به واقعه يا واقعيتي اجتماعي مي‍پرسيم و سئوالات خود را با عبارتي نظير "به نظر شما .."يا "خواهشمند است عقيده خود را در ين مورد ذکر کنيد "آغاز مي‍کنيم , سئوالات ما از نوع باز محسوب مي‍شوند اما سئوالاتي که قبلاً چند جواب از جوابهاي تعيين شده را انتخاب کند , بنام سئوالات بسته خوانده مي‍شوند . سئوالات چهار جوابي يا بيشتر که غالباً در امتحانات ورودي دانشگاهها مورد استفاده قرار مي‍گيرد از نوع بسته محسوب مي‍شوند اما سئوالات بسته نيز خود انواعي دارد که مهمترين آنها عبارتند از :
سئوالات دو جوابي ,سئوالات چند جوابي ساده و سئوالات چند جوابي مدرج.
سئوالات متعدد سنجش عقايد , سئوالات در جه بندي و شايستگي
معايب و محاسن سوالات باز و بسته

هر کدام از سئوالات باز و بسته داراي محاسن و هم معايبي هستند به قرار زير :
امتياز سئوالات باز آنست که پاسخگو در جواب به سئوالات از آزادي عمل فراواني برخوردار بوده و بر کنار از هر نوع ممنوعيت و مانعي به سئوالات طرح شده جواب مي‍دهد

در تحقيقاتي که محقق جنبه‍هاي عاطفي , احساسي عقيدتي با انگيزه‍ها را مد نظر دارد سئوالات باز بهتر مي‍توانند وي را به جوابهاي مطمئن تر و دقيق تر رهنمون سازند . بعنوان مثال در تحقيقات روستايي باستثناي پرسشهايي که بسته بودن آنها به کار پرسشگري سرعت بخشيده و از اتلاف وقت جلوگيري مي‍نمايد (مثل سن و جنس و تعداد فرزندان , درجه تحصيلات و وضعيت تاهل و..)

استخراج و طبقه بندي نمودن پاسخ هاي سئوالات بسته هم بصورت دستي و هم با ماشين بسيار آسانتر و سريع‍تر از سئوالات باز انجام پذير است در حالي که استخراج و دسته بندي نمودن جوابها در سئوالات باز بدليل آنکه جوابها بسيار متنوع و گونه گون مي‍باشند, کار بسيار مشکلي است.

يکي ديگر از عيوب سئوالات بسته آنست که ممکن است ايده‍هايي را در رابطه با مشخص نمودن جوابهاي احتمالي به ذهن پاسخگو القاء نمايد در حاليکه در سئوالات باز چون پاسخگو به هيچگونه جوابي رهنمون نمي‍گردد بنابراين ذهن پاسخگو مستقلاً و بر کنار از هر نوع تلقيني در جستجوي پاسخ بر مي‍آيد.
تنظيم هر کدام از سئوالات باز و بسته داراي محاسن و هم معايبي هستند به قرار زير :
امتياز سئوالات باز آنست که پاسخگو در جواب به سئوالات از آزادي عمل فراواني برخوردار بوده و بر کنار از هر نوع ممنوعيت و مانعي به سئوالات طرح شده جواب مي‍دهد

در تحقيقاتي که محقق جنبه‍هاي عاطفي , احساسي عقيدتي با انگيزه‍ها را مد نظر دارد سئوالات باز بهتر مي‍توانند وي را به جوابهاي مطمئن تر و دقيق تر رهنمون سازند . بعنوان مثال در تحقيقات روستايي باستثناي پرسشهايي که بسته بودن آنها به کار پرسشگري سرعت بخشيده و از اتلاف وقت جلوگيري مي‍نمايد (مثل سن و جنس و تعداد فرزندان , درجه تحصيلات و وضعيت تاهل و..)

استخراج و طبقه بندي نمودن پاسخ هاي سئوالات بسته هم بصورت دستي و هم با ماشين بسيار آسانتر و سريع‍تر از سئوالات باز انجام پذير است در حالي که استخراج و دسته بندي نمودن جوابها در سئوالات باز بدليل آنکه جوابها بسيار متنوع و گونه گون مي‍باشند, کار بسيار مشکلي است.

• يکي ديگر از عيوب سئوالات بسته آنست که ممکن است ايده‍هايي را در رابطه با مشخص نمودن جوابهاي احتمالي به ذهن پاسخگو القاء نمايد در حاليکه در سئوالات باز چون پاسخگو به هيچگونه جوابي رهنمون نمي‍گردد بنابراين ذهن پاسخگو مستقلاً و بر کنار از هر نوع تلقيني در جستجوي پاسخ بر مي‍آيد.

تنظيم پرسشنامه تحقيقاتي

در تنظيم پرسشنامه بايد دقت کافي مبذول نمود زيرا جمع آوري اطلاعات از طريق پرسشنامه يکي از مراحل بسيار پر اهميتي است که موفقيت يا عدم موفقيت را بايستي تا حد بسيار زيادي مرهون دقت سئوالات و تنظيم پرسشنامه دانست.
يکي از مسائلي که در تنظيم پرسشنامه بايستي کاملاً رعايت نمود تقدم و تاخر سئوالات است بدين صورت که سئوالات ساده‍تر که پاسخگو سريعتر قادر به پاسخ بدانهاست در ابتدا آورده مي‍شود و بتدريج بر دشواري آنها افزوده مي‍گردد. بعبارت ديگر رد طرح سئوالات بايد سعي بر آن داشت تا از سئوالات آسان تدريجاً به سئوالات پيچيده تر برسيم .

مسئله ديگر در تنظيم پرسشنامه طرح سئوالات شخصي و خانوادگي که در پرسشنامه است که بايستي دقيقاً بدان توجه کامل مبذول نمود . در غالب موارد که پاسخگويان با پرسشنامه و تحقيق آشنائي ندارند و بطور کلي هدف از مطالعات اجتماعي بر ايشان مفهوم نيست . عنوان نمودن طرح سئوالات خصوصي مثل نام و نام خانوادگي و نام فرزندان و شغل و ميزان درآمد و وضع مسکن در آغاز کار پرسشگر مشکلات جدي و عمده‍اي براي طرح سئوالات بعدي و ادامه کار پرسشگري بوجود خواهد آورد. بنابراين لازم است با توجه به جامعه مورد مطالعه و ويژگيهاي فرهنگي و رواني پاسخگويان نظم و تقدم و تاخر موضوعات مورد سئوال کاملاً رعايت شود , بعنوان مثال در مطالعات جوامع روستايي زماني که محقق قصد تکميل پرسشنامه‍هاي خانوار روستايي را دارد آغاز پرسشگري وي نبايد با طرح سئوالات شخصي از فرد روستايي همراه باشد و در صورت طرح چنين سئوالاتي قبل از آنکه اعتماد و اطمينان متقابلي بين آنها بوجود آمده و شک و ترديد و سوظن احتمالي فيما بين زدوده شده باشد, فرد روستايي بدليل روحيه محافظه کاري سنتي دچار ترس و واهمه گرديده و از جواب دادن به بقيه سئوالات يا احتراز نموده و يا در صورت عدم امتناع از پاسخ ,پاسخهايي را عنوان مي‍کند که به تصور وي مورد علاقه و نظر پرسشگر است . بنابراين پرواضح است که چنين جوابهايي از دقت و اعتبار لازم برخوردار نخواهد بود. "موريس دوورژه" جامعه شناس فرانسوي در زمينه شرايط تنظيم پرسشنامه مي‍نويسد:

"پرسشنامه يک سلسله پرسش نيست که با آنها سر تا ته کاغذي را بي آنکه به ترتيب آنها توجهي شده باشد پر کرده باشند . بر عکس , تنظيم پرسش ها بر پايه تنظيم است که بطور جدي بررسي شده باشد .به همين سان , عده پرسش هاي مربوط به يک موضوع , گروه بندي احتمالي آنها بصورت "قسمت "هاي مختلف مسئله‍هاي باريک و مهمي را مطرح مي‍سازند...

در همين زمينه "موريس دوورژه" اضافه مي‍کند " اغلب در آغاز پرسشنامه‍ها پرسش‍هايي را مي‍گذارند که براي بررسي اهميت مستقيمي نداشته باشد و هدفشان اين باشد که پاسخگو را "سرذوق" بياورد و اعتمادش را جلب کند .

البته پرسشگران بايد کاملاً مراقب باشند و ره طوري شده اين محيط اعتماد را ايجاد کنند. هنگامي که قرار باشد پاره‍اي پرسشهاي حساس را مطرح سازند عموماً آنها را در پايان پرسشنامه مي‍آورند: در پايان پرسشنامه پاسخگو اعتمادش جلب شده است و پرسشگر شانس بيشتري دارد که پاسخ درستي بگيرد, در هر صورت اگر پاسخگو ناراحت هم بشود , اين ناراحتي بر روي پرسشهايي که پيش آن از او شده است اثر منفي نخواهد گذاشت . اگر چندين پرسش حساس وجود داشته باشد بايد آنها را در ميان پرسش‍هاي پرسشنامه چنان پخش کرد که هر يک وضع ملايمتري پيدا کند

دوستان عزیز می توانند سوالات خود را از قسمت نظرات زیر ارسال نمایند

 

                                                                      

منبع :مجله اینترنتی فصل نو